Dused û pênce sal di ser avakirina Amerîkayê re derbas bûn. Taybetmendîyeke girîng a pergala siyasî û civakî ya vî welatî, azadîya ayîn û bawerîyê ye. Amerîka di dirêjahîya dîroka xwe de, herdem bûye penagehek ji bo şopînerên ayînên cuda.
Ew mirovên ku li ser xaka xwe ji ber bawerîyên xwe di bin zext û cudakarîyê de bûn, hatin Amerîkayê, ji ber ku ew li cîhekî wiha digerîyan ku bikaribin bi azadî û di ewlekarîyê de ayîn û bawerîyên xwe bijîn.
Taybetmendîya dîrokî ya Amerîkayê ev e: Ji bo cara yekem di dîrokê de, vî welatî nîşan da ku ayîn nabe amûrê dewletê. Herwiha, dewlet nabe ku dest bixe nav bawerîyên ayînî yên welatîyan.
Pêla mezin a koçberîya Ewropîyan ji bo Amerîkaya Bakur di sedsala 17'an de destpê kir. Di nav van koçberan de komên ayînî yên cuda hebûn. Ew li Ewropayê di bin zext û qedexeyan de bûn.
Di wê demê de, li gelek welatên Ewropayê, hikûmet û ayîn nêzîkî hev bûn. Li hin welatan ayîneke fermî ya dewletê hebû û serokên siyasî rasterast bi ayînê re girêdayî bûn.
Mirovên ji ayînî û bawerîyên din xwedî mafên kêm bûn, rastî cudakarîyê dihatin û carinan jî dihatin cezakirin.
Ji bo van mirovan, koçkirin ne tenê dîtina cîhekî nû yê jiyanê bû. Ew li cîhekî wiha digerîyan ku bikaribin li gor bawerîya xwe bijîn û hikûmet dest nexe nav karê wan.
Ji vir, biryareke herî girîng di dîroka Amerîkayê de çêbû: Bawerîya her mirovekî ya wî bixwe ye, ne ya hikûmetê ye.
Ji bo parastina mafên mirovan, avakerên Amerîkayê biryareke nû xistin nav sîstema hikûmetê. Ev biryar di dîroka cîhanê de girîng bû: Hikûmet nikare dest bixe nav karên ayînî.
Ev biryar di Guherîna Yekem a Destûra Amerîkayê de bi zelalî hat nivîsandin. Ev destûr di sala 1791'an de hat qebûlkirin. Di xala yekem de dibêje: "Kongre nikare ti qanûnan li ser çêkirina ayîna fermî derxîne an jî nikare bawerîya mirovî asteng bike.”
Ev qanûn di dîroka azadîya dîn de wek herî girîng tê dîtin. Ji ber ku wê sîstema kevn guherand. Di sîstema kevn de "hikûmet xwedîyê dîn bû." Lê di sîstema nû de hikûmet ji bo her kesî ye, lê ne xwedîyê ti dînekî taybet e.
Di gelek hikûmetên Ewropayê de, desthilatdarîya siyasî mezin bû. Ayîna fermî jî parçek ji hikûmetê bû. Ev tê wê wateyê ku di gelek rewşan de dewlet û ayîn ji hev cuda ne bûn. Rêveber dikaribû piştgirîya sazîyeke ayînî ya taybet bike û ew kesên ku nedigihîştin wê ayînê, di bin qedexeyan de diman û dihatin dûrxistin.
Di rewşeke wiha de, azadîya ayînî ji bo kêmnetewe zehmet bû.
Ew qanûn ku di Guherîna Yekem a Destûra Amerîkayê de heye, rêyeke din nîşan da: Hikûmet nikare dînê fermî bi zorê li ser xelkê ferz bike.
Di encamê de, her mirov dikaribû bibe xwedîyê her dîn û bawerîyê, bêyî ku hikûmet dînekî ji bo wî hilbijêre. Mirov dikaribû karên ayînî yên xwe bike, nerêteke xwe çêbike û li pey bawerîya xwe biçe. Ev azadî ne tenê ji bo ayînên mezin bû. Ev maf ji bo hemû ayînan û herwiha ji bo kesên ku bêayîn jî heye.
Cudakirina dîn û dewletê jê re dibêjin sekulerîzm. Lê belê, divê mirov sekulerîzma Amerîkayê û dijminatîya ayînan tevlihev neke. Ev cudabûn nayê wê wateyê ku hikûmet li dijî ayînê ye an dixwaze bawerîyê ji nav jiyana xelkê rake. Lê belê, ev tê wê wateyê ku hêza hikûmetê li ser bawerîyên taybet ên mirovan nîne. Ev qanûn cîhekî weha çêdike ku tê de ayînên cuda dikarin bi aramî û bi hev re bijîn.
Encama herî mezin a vî sîstemî ev e: Îro li Amerîkayê bawermendên hemû ayînên mezin ên cîhanê hene. Herwiha, gelek komên ayînî yên biçûk jî li vî welatî bi hev re dijîn.
Li gor daneyên serjimarîya ayînî ya sala 2020'an li Amerîkayê, 372 kom û bawerîyên ayînî yên cuda hene. Herwiha, li seranserê vî welatî bi sed hezaran cîhên îbadetê hene.
Li Amerîkayê, azadîya ayînî û wekhevîya qanûnî girêdayî hev in. Mafên mîna jiyan û azadî, ji bo her kesî ne, ferq nake ayîna wan çi ye. Ji ber vê yekê, ayîn nabe ku bibe sedema binpêkirina mafên mirovan.
Di salîya Amerîkayê ya 250'emîn de, tiştê herî girîng ew e ku hikûmet ne xwedîyê bawerîya xelkê ye. Her kes dikare ayîna xwe bi xwe hilbijêre, bi azadî bijî û wekî welatîyekî wekhev be.